کارشناسان درباره تخريب کوهها در ايران هشدار دادند
کوهها مظلوم هستند. سرد و محکم، سر جايشان نشستهاند و کسي به ذهنش هم نميرسد که چيزي، ياراي آسيبزدن به آنها را داشته باشد؛ حتي اگر مواد منفجره، گوشهاي از اندام تنومندشان را از بين ببرد، کساني که از دور نگاه ميکنند وقتي قله را سر جايش ميبينند، امکان ندارد که بفهمند چه بر دل آنها رفته است. رودخانهها وقتي زمانه به آنها سخت ميگيرد، رو به خشکي ميروند؛ شايد هم قهر کنند و ديگر لب تشنه خاک را سيراب نکنند. درختها هم که با کوچکترين تشري به زردي ميزنند و حساب کار را دست مردم ميدهند اما کوهها از سنگ هستند و کمترکسي ميداند که سنگ هم تا يکجايي، ميتواند تحمل کند و بعد از هم ميپاشد. آن عده معدودي که ميدانند چه بر سر کوههاي صورتسنگي ميآيد، يک روز از سال را به نام آنها کردهاند، مگر بقيه هم به داد ميخهاي فرورفته در زمين برسند. ديروز روز جهاني کوهستان بود و در ايران بهعنوان کشوري که 55 درصد خاک آن، تحتتأثير کوهستان است حرفهاي زيادي به اين مناسبت زده شد که خيلي هم خوشحالکننده نبودند.
يکي از خبرهاي بد را مديرعامل انجمن حفظ محيط کوهستان داد و گفت: «دماوند، سبلان و علمکوه بر اثر عريضشدن مسير عبور و مرور کوهنوردان و جاگذاشتن مواد غيرقابلتجزيه، بهشدت در حال تخريب هستند. چراي بيش از حد دامها و جادهکشيهاي بيرويه هم با تمام توان در حال تخريب خاک کوهستانها هستند.» عبدالله اشتري، مديرعامل انجمن حفظ محيط کوهستان، در برنامه «سياره آبي» راديوی ايران گفت: «در اين ۱۳ سال که روز جهاني کوهستان نامگذاري شده است، شاهد مديريت خاص کوهستان نبوديم و همچنين اقدام درخور توجهی از سوي سازمانها در اين موضوع، انجام نشده است. حدود ۲۴ درصد سطح کره خاکي را کوهها و مناطق مرتفع در برگرفته است. در ايران نيز ۵۵ درصد نقاط کشور تحتتأثير مناطق کوهستاني قرار دارد. مهمترين ارزش زيستمحيطي کوهستان، آب شيرين است که در بيشتر نقاط کشور از آبهاي کوهستاني که بهصورت طبيعي، خودپالايي در آن صورت ميگيرد، استفاده ميشود.»
بيتوجهي ادامه دارد
خيلي از ما در جريان تلاشهاي متعدد براي مشکلات زيستمحيطي بودهايم اما کمتر کسي به فکر نجات کوهها و خطراتي که آنها را تهديد ميکنند، بوده است. محسن محمدزاده، يکي از فعالان حفظ کوهستان درباره دليل اين بيتوجهي ميگويد: «کوهستانها تأثير غيرمستقيمی بر زندگي مردم دارند و بههميندليل هم در معرض توجه نيستند درحاليکه کوهستانها در کشورهاي کوهستاني، تأثيري حياتي بر بخشهاي مختلف طبيعت و زندگي مردم دارند و نمونه بارز آنهم کوههاي البرز و تأثير آنها بر وضعيت آب و هوايي شهرهاي شمالي است. با وجود چنين تأثير و اهميتي، به کوهها توجه نميشود و هر بلايي که بشر دلش بخواهد، سر آنها ميآورد. درحالحاضر، بيشتر از هر چيز، چراي بيرويه دامها، عمليات عمراني و گردشگري بيضابطه، کوهستانها را تهديد ميکنند.» او ادامه ميدهد: «کوهستانها تأمينکننده اصلي آب شيرين در کشور هستند و نهتنها از طريق جاريشدن رودخانهها بر سطحشان بلکه با تصفيه آبهاي زيرزميني از طريق فيلترهاي طبيعي، آبي با بهترين کيفيت در اختيار مردم قرار ميدهند که اگر همين يک خاصيت آنها را در نظر بگيريم، بيشتر مراقب آنها خواهيم بود. وقتي پوشش گياهي کوهستانها تخريب شود، بسياري از عملکردهاي کوهستان مختل خواهند شد که يکي از آنها همين وظيفه است. در چنين شرايطي، ميتوان گفت ممکن است کوهها به جاي منبع برکت و زندگي، تبديل به تهديدهاي بزرگي شوند و مخاطراتي مانند سيلابها را بهراه بيندازند.»
مديرگروه ديدهبان کوهستان هم وضعيت کوههاي کشور را نگرانکننده ميداند و ميگويد: «آنچه امروز بيش از هر عامل ديگري به تخريب کوهها دامن زده، چراي بيرويه دام است؛ بهطوري که اکنون کمتر محيط کوهستانيای در کشور يافت ميشود که از تخريبهاي ناشي از چراي دام در امان مانده باشند.»
به گفته او، تخريب پوشش گياهي کوهستان و فرسايش خاک ناشي از چراي دام، به اندازهاي است که در اغلب محيطهاي کوهستاني که تا 10سال پيش، پوشيده از گياه بود فقط خاک لخت باقي مانده است؛ براي نمونه منطقه آذربايجانشرقي و شمالغرب ايران که تا يک دهه پيش از بهترين پوشش گياهي برخوردار بود اکنون به برهوت تبديل شده است.
محمدي به تخريب پوشش گياهي کوه دماوند هم اشاره ميکند و ميگويد: «متأسفانه با وجود آنکه چراي دام از مهر تا ارديبهشت ممنوع است، در نبود نظارت و ناتواني سازمان جنگلها و مراتع و سازمان حفاظت محيطزيست، در بهمن سال گذشته در منطقه لاسم در شرق و نيز در کوههاي چينکلاغ در شمالغرب دماوند، گله در حال چرا بود؛ درحاليکه در زمستان، گياهي براي چرا وجود ندارد. بخش جالب ماجرا اينجاست که دراينباره حتي نامهاي به سازمان حفاظت محيطزيست و سازمان جنگلها نوشته شد اما به آن پاسخي داده نشد.»
مديرگروه ديدهبان کوهستان، از فعاليتهاي عمراني نظير راهسازي، معدنکاوي، نصب خطوط انتقال نيرو و ساختوساز که اغلب بدون ارزيابي زيستمحيطي واقعي و تحت عنوان توسعه، صورت ميگيرد بهعنوان دومين عامل تهديدکننده کوهها نام ميبرد و ميگويد: «با آنکه کوهها مهمترين حوضههاي آبخيز هستند اما در اين محيطها عمليات عمراني بيتوجه به حفظ مباني آبخيزها انجام ميشود.»
آفرود، تهديدي براي کوهها
محمدي، گردشگري ناپايدار و ورزشهاي کوهنوردي، اسکي و بهويژه ورزش جديد «آفرود» را که اخيرا در کشور باب شده است از ديگر عوامل تهديدکننده کوهها ميداند و ميگويد: «چندي است که ورزش آفرود در ايران باب شده است و خودروهايي که به وسايل خاص مجهز شدهاند در محيطهاي کوهستاني از توچال تا دشت لوت، تاختوتاز ميکنند و اين درحالي است که تخريب و فرسايش خاکِ ناشي از اين تاختوتازها بهحدي است که خاک را تبديل به پودر ميکند و چيزي از آن باقي نميماند.»
گنج ويرانگر
بسياري از کوهها در دل خود، سرمايهاي ارزشمند از معادن مختلف دارند؛ سهم يک کوه، ذغالسنگ است و سهم ديگري، مس و فيروزه اما بشر براي بهدستآوردن همه آنها حريص است و همين هم عاملي ديگر براي تخريب کوهستانها شده است. محمدجواد نيککار، کارشناس محيطزيست، دراينباره ميگويد: «درحاليکه در کشور ما که نيمي از مساحت آن، کوهستاني است، روز جهاني کوهستان همانند ديگر روزهاي جهاني در خاموشي و بياعتنايي ميگذرد و حتي دولتها هم دراينزمينه توجهي به خرج نميدهند، بسياري از ارتفاعات ما در استان البرز بهدليل دارابودن ماده معدني بهويژه سنگلاشه در حال واگذاري به اشخاص حقيقي براي برداشت مواد معدني از سوی سازمان صنعت، معدن و تجارت استان البرز است. فعاليت در اين دسته از معادن در سالهاي اخير بهدليل کمبود مصالح رودخانهاي، افزايش يافته است؛ بهطوريکه بازديد و بررسيهاي کارشناسان اداره حفاظت محيطزيست ساوجبلاغ، حاکي از شناسايي و استقرار تعداد 10 واحد معدن فعال و نيمهفعال در منطقه است.»
او ادامه ميدهد: «ذکر اين نکته، ضروري است که حيات کشور ما بهدليل پراکندگي بسياري از منابع طبيعي تجديدپذير نظير جنگلها، مراتع و حيات وحش و همچنين تجديدناپذير همانند معادن در حوزه کوهستاني بهشدت به کوهها وابسته است. کوهها بهعنوان حصارهاي مطمئن در حفظ موجوديت، تمدن و فرهنگ کشور، نقش اساسي داشته و امروزه چشم همگان براي حفظ آخرين بازمانده اجتماعات گياهي و جانوري به کوهها دوخته شده است.»
جاي خالي ساماندهي
حسين عبيريگلپايگاني، فعال محيطزيست هم از زاويه ديگري به مسئله ميپردازد و ميگويد: «در چند سال گذشته، فعالان محيطزيست درباره کوهستان و پاکسازي محيطهاي کوهستاني، زياد صحبت کردهاند اما بازهم شاهد انبوه زباله در کوهستانهاي کشور هستيم.»
او ادامه ميدهد: «حدود 90 درصد آب آشامیدنی جهان از کوهستانها سرچشمه ميگيرد که اين آبها بهصورت منابع زيرزميني و از طريق چشمهها، قنوات و چاهها برداشت ميشوند يا از طريق رودخانهها و نهرها جاري شده و به دشتها سرازير ميشوند يا پشت سدها ذخيره شده و در طول سال، بهمرور براي آشامیدن يا کشاورزي استفاده ميشوند. از طرفي کوهها مکاني براي پرورش جسم و روح است و بههميندليل ورزشهايي چون کوهنوردي، رزمي، مقاومتي و نيز اغلب اردوهاي ورزشي و نظامي در مناطق کوهستاني برگزار ميشوند؛ ضمن آنکه شماري از مکانهاي مقدس، زيارتي و آثار باستاني نيز در کوهستانها واقع شدهاند؛ بنابراين ضروري است مسئولان با تمهيدات قانوني، سازوکاري براي حفاظت از اين محيطها فراهم کنند تا کوههاي کشور بيش از اين آسيب نبينند. در اين ميان، بهنظر ميرسد جاي خالي فعاليتهاي سازماندهيشده بسيار خالي است. الان سازمان حفاظت از محيطزيست، بهطور مشخص، بخشي براي حفاظت از کوهها که بهخوبي فعال باشد، ندارد.»
منبع/ روزنامه وقایع اتفاقیه
